De Divan op De Kring 19 maart 2026
Onbewuste afgunst en subtiel geweld tegen het vrouwelijke.
Spreker Michel van Veen
Inleiding Liesbeth Dullaart-Pruyser: Hoe de analyticus luistert
Voordat we naar Michels voordracht gaan luisteren wil ik jullie vragen of je ook wilt luisteren naar hóe Michel luistert naar zijn cliënten want, hoe luistert de psychotherapeut.
En dan denk aan twee bekende psychoanalytici, Theodor Reik (1888-1969) en Betty Joseph (1917-2013) die daar allebei iets over gezegd hebben.
Theodor Reik, iets jonger dan Freud, maar wel tijdgenoot, schreef in 1948 een boek: Listening with the third ear.
Dat boek ging over muziek, want Reik was behalve psychoanalyticus ook musicus.
Reik was van mening dat het luisteren naar muziek een speciale vaardigheid behoefte, waarvoor hij de metafoor van het derde oor bedacht had, nl. dieper luisteren naar wat je zo op het eerste gehoor hoorde, waardoor beleving en interpretatie van de muziek aan kwaliteit verhoogd werden. Dat boek laat ik verder rusten.
Maar opmerkelijk genoeg sloeg de uitdrukking “luisteren met het derde oor” heel organisch aan in de therapeutenwereld.
Wij zouden ook luisteren met ons derde oor.
En waar luistert dat derde oor dan naar?
Dat derde oor luistert naar wat door de cliënt niet gezegd wordt, of niet gezegd kan worden.
Omdat het niet gezegde door de onbewuste werkwijze van de menselijke geest verdrongen wordt vanwege het conflictvolle, het verwarrende, vanwege de verontrustende impulsen.
Maar juist dat niet gezegde wordt voor de genezing van vaak onbegrijpelijke symptomen van groot belang geacht.
U zult Michel hier over horen.
Met kennis van de psychoanalytische theorie wordt het derde oor ingezet om de duiding te plaatsen, de duiding die het onbewuste ontsluit en daardoor de cliënt begrijpelijk maakt voor zichzelf.
Met de ontsluiting van het onbewuste verliezen schadelijke symptomen, zoals de grote vier: angst, depressie, dwang en somatoforme klachten hun afwerende functie en maken zij plaats voor introspectie en adequate gevoelsbeleving.
Tot zover Thedor Reik.
Dan stap ik over naar de Britse psychoanalytica Betty Joseph, die bijna 100 jaar werd en in 2013 stierf.
Zij was een echte Kleiniaan, een aanhangster van Melanie Klein, u weet wel, van de splitsing in de good en de bad mother.
Haar Selective Papers kwamen uit in 1989 .
Zij luisterde ongetwijfeld ook met haar derde oor, maar zij legde meer de nadruk op de toewijding waarmee de psychotherapeut naar de client luistert.
Het jarenlange, vaak enkele malen in de week, drie kwartier lang, geduldig, zonder te oordelen over wat de client inbrengt, zich in te stellen op de binnenwereld van de cliënt.
Maar de diepere bedoeling van de toegewijde therapeut is dat de cliënt deze toewijding in de overdrachtelijke ruimte van de spreekkamer gaat voelen, en dan de toewijding gaat internaliseren, dwz ook naar zichzelf leert te luisteren met toewijding en geduld, en samen met de therapeut het avontuur naar zijn onbewuste aandurft.
Naar jezelf luisteren met toewijding zorgt dat de gevoelsbeleving van de conflictvolle, innerlijke onrust domineert boven het agerend handelen, dat meestal schadelijk is voor jezelf en voor de ander, u gaat dat bij Michel horen.
Maar het belangrijkste dat Betty Joseph zei was dat de psychotherapeut luistert met het vermogen de angsten van de cliënt te kunnen verdragen.
Als wat de cliënt tijdens de analyse vertelt indringt in gevoelens en gedachten van de therapeut zelf en de therapeut niet in staat is de eigen verontrusting op dat moment te neutraliseren veelal vanwege de onbewuste inhouden (tegenoverdracht) dan wordt het duidingsproces verstoord en voelt de cliënt geen heling.
Daartoe is het van belang dat de psychotherapeut zichzelf in de eigen leeranalyse in grote lijnen in kaart heeft gebracht, bekend is met de eigen binnenwereld.
Dat de therapeut de angsten van de cliënt verdraagt wordt voelbaar in de therapeutische relatie, je kan zeggen, de cliënt voelt zich met al zijn angsten gedragen.
Dit gevoel helpt zichzelf te kunnen dragen als de binnenwereld overweldigend aanvoelt.
Niet meteen de binnenwereld verlaten maar er juist, samen met de therapeut, even in verblijven en de onbewuste inhouden een kans te geven in hun ware gedaante en niet in symptomen, tevoorschijn te komen.
Luisteren met het derde oor, met toewijdingen en in staat zijn angsten te verdragen, zo luistert de analyticus.
Met dank aan Theodor Reik, Betty Joseph én Michel wens ik jullie een boeiende Divan.